Çengel Han'ın Tarihi ve Mimarisi
Ankara'nın Altındağ ilçesinde, Ulus bölgesinde konumlanan Çengel Han, 1522-1523 yıllarında Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından inşa ettirilmiş tarihi bir yapıdır. Klasik Osmanlı mimarisi özellikleri taşıyan han, kareye yakın dikdörtgen bir plan şemasına sahiptir. Ortasında geniş bir avlu yer alan yapının kuzeydoğu cephesinde tek katlı, giriş cephesinde iki katlı, güneybatı cephesinde ise arazinin eğimli olması nedeniyle üç katlı dükkanlar sıralanmaktadır. Duvarları oldukça sağlam Horasan duvarı şeklinde inşa edilen han, bu korunaklı yapısı sayesinde günümüze kadar iyi bir durumda gelebilmiştir.
Adının Kökeni ve Ticari Önemi
Halk arasındaki anlatılara göre Atpazarı ya da Hergelen Meydanı'nda yakalanan hırsızlar ve katiller, Çengel Han'ın avlusundaki çengelde asıldıkları için han bu isimle anılmaya başlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde tarihi İpek Yolu üzerinde stratejik bir noktada konumlanan Çengel Han, Anadolu kervanlarının uğrak noktası haline gelerek dönemin en önemli ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Yapının sağlam yapısı, uzun yıllar boyunca tiftik deposu olarak kullanılmasını sağlamış; ayrıca Ankara'nın tanınmış ailelerinden Kınacılar ve Bulgurlular da dahil olmak üzere birçok kiracı tarafından gıda maddesi deposu olarak değerlendirilmiştir.
Koruma Süreci, Kamulaştırma ve Müze Dönüşümü
Han, 1991 yılına kadar Anadolu Beylerbeyi Karacapaşa’nın torunlarından Raife Kocabeyoğlu-Öngen’in mülkiyetinde kalmıştır. 1980’li yıllarda Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından 'korunması gerekli eski eser' olarak tescil edilmiştir. Raife Kocabeyoğlu-Öngen'in 1990 yılında vefat etmesiyle çocuklarına miras kalan han, 1991 yılında Ankara Belediyesi tarafından Belediye Sarayı yapılmak amacıyla kamulaştırılmıştır. Ancak belediyenin bu projeyi gerçekleştirememesi üzerine bina uzun süre boş kalmış ve nihayetinde Vakıflar Genel Müdürlüğüne devredilmiştir.
Günümüzdeki Durumu ve Restorasyon
Çengel Han, 2005 yılında Koç Holding tarafından kiralanmış ve kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirilmiştir. Restorasyon çalışmalarının ardından tarihi yapı, günümüzde Çengelhan Rahmi M. Koç Müzesi olarak hizmet vermeye başlamıştır. Hanın giriş kapısının üstünde yer alan kitabe çerçevesinde, sülüs hatla yazılmış Türkçe bir kitabe bulunmaktadır. Kitabede yer alan ifadeler, hanın tamamlandığı tarihi 1522 olarak belirtmektedir. Ankara'nın köklü geçmişine ışık tutan bu tarihi mekan, ziyaretçilerini ağırlamaya devam etmektedir.