Çekerek'in Köklü Tarihi ve Hacıköy'den İlçe Statüsüne Uzanan Yolculuğu
Yozgat ilinin kuzeydoğusunda, il merkezine 90 kilometre uzaklıkta konumlanan Çekerek, geçmişte Tokat ilinin Zile ilçesine bağlı "Hacıköy" adında merkezi bir köy statüsündeydi. 1924-1925 tarihlerinde ilçe merkezinin Kadışehri'ne nakledilmesiyle Hacıköy bu ilçeye bağlanmıştır. Bir yıl sonra ilçe merkezi Kadışehri'nden Hacıköy'e taşınmış, ancak daha sonra Sorgun ilçe olunca Hacıköy de bu ilçeye bağlı bir köy olarak kalmıştır. 1928 yılında Sorgun ilçesine bağlı bir bucak haline gelen Hacıköy, bu durumunu 1944 yılına kadar muhafaza etmiştir. 1944 yılının Ekim ayında ise bölgeye hayat veren Çekerek Irmağı'nın adı verilerek Hacıköy bucağı ilçe merkezi haline getirilmiş ve aynı tarihte ilçe belediyesi kurulmuştur. O dönem Sorgun'a bağlı olan Kadışehri ve Mamure (yeni adı ile Aydıncık) bucakları da Çekerek ilçesine bağlanmıştır. Ancak 20 Mayıs 1990 tarih ve 3644 sayılı kanunla Aydıncık 32 köy, Kadışehri ise 33 köy ile Çekerek ilçesinden ayrılarak iki yeni bağımsız ilçe olmuşlardır. Bu idari ayrılık Çekerek'i nüfus ve ekonomik açıdan olumsuz yönde etkilemiş olup, günümüzde ilçeye bağlı 40 köy ve 4 belde bulunmaktadır.
Çekerek, Kurtuluş Savaşı yıllarında da önemli tarihi gelişmelere sahne olmuştur. İstiklal Savaşı'nın başlangıcında ilçenin Özüveren köyünde mukim Aynacıoğulları etrafında topladıkları çetelerle birlikte isyan çıkarmış, Zile ve Akdağmadeni ilçelerini basmışlardır. Tarihte "Kör Hoca Olayı" olarak da bilinen bu isyan, Akdağmadeni doğusunda bulunan Ayvalıközü mevkiinde Binbaşı Çolak İbrahim Bey kumandasındaki 2. Kuvva-i Seyyare tarafından dağıtılmıştır. Çete lideri Aynacıoğlu Hasan, 1921 yılında Batı Anadolu'da Yunanlarla savaşmak şartı ile teslim olmuştur. Yaşanan bu tarihi olayların anısına, şehit subayların kemikleri 1935 yılında o dönemin bucak merkezi olan Hacıköy'e getirilerek ilçenin ortasına günümüzde de varlığını koruyan görkemli bir şehitlik abidesi dikilmiştir.
Eşsiz Coğrafi Yapısı, Ovaları ve Can Veren Akarsuları
İlçenin yüzölçümü 790 kilometrekare olup, ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 942 metredir. Arazi yapısı genellikle dağlık ve engebelidir. Doğusunda Deveci ve Fakı Dağları, batısında Alan Dağı, güneyinde ise Gebzel Dağı yer almaktadır. Genellikle dik ve kayalık olan bu dağların yapısında bol miktarda kalker bulunduğu için, zamanla erime sonucu çok sayıda doğal mağara meydana gelmiştir. İlçenin doğusu ve güneyi düzlüklerden oluşmakta olup başlıca ovalar buralarda yer alır. Bunların en önemlileri; batıda Aydıncık-Kazankaya ve Bazlambaç arasında yer alan Kümbet Ovası, doğuda Kadışehri Ovası ve ilçe merkezine yakın konumdaki Koyunculu, Sarıkaya ve Kahyalı arpaç köylerinin arazilerini kapsayan Koyunculu Ovası'dır.
İlin en büyük akarsularından ve Yeşilırmak'ın en büyük kollarından birisi olan Çekerek Irmağı, ilçenin başlıca su kaynağını oluşturur. Çamlıbel Dağları'ndan doğan Çekerek Irmağı, Deveci Dağları'nı aştıktan sonra ilçe topraklarına giriş yapar. Burada Karadere, Göndelen, Akdağmadeni ve Görmügöz derelerini de bünyesine katarak Keleboğazı mevkiinde ilçe sınırlarını terk eder. Ayrıca Sorgun'un Emirler ve Gököz köylerinden kaynak alan Sabıközü de Çekerek arazisindeki küçük suları toplayarak Kurtağıl yöresinde Çekerek Irmağı'na dökülür. Kayalar köyünden doğup ilçe merkezinden geçen Başözü deresi ile batıdaki Baydiğin arazisinden doğup Kazankaya'da ırmağa karışan Bakır Çay da diğer önemli su kollarıdır.
Geçiş İklimi, Zengin Orman Dokusu ve Ekonomik Hayat
Çekerek yöresinde, İç Anadolu'nun tipik karasal iklimi ile Karadenizardı iklimi arasında bir geçiş iklimi görülür. Yazları sıcak ve kurak, kışları ise soğuk ve yağışlı geçen bu iklim tipinde, kış mevsiminde nem oranı oldukça fazladır. Çekerek ilçe merkezinde kar yağışı ve karın yerde kalma süresi çevresine göre daha az gerçekleşmektedir. Yörenin yaygın bitki örtüsü bozkırlar olmakla birlikte, yapılan araştırmalar eski çağlarda Çekerek civarının yoğun ormanlarla kaplı olduğunu göstermektedir. İlçe, günümüzde %32,53'lük orman oranıyla Yozgat'ın orman varlığı açısından en zengin alanlarından biridir. Yukarıoba, Ortaoba, Karahacılı, Tipideresi, Fakıdağı, Kavakalan, Arpaç ve İlbeyli gibi dağlık bölgelerde çam, meşe ve ardıç ağaçlarından oluşan seyrek ormanlar yer almaktadır.
İlçede halkın en önemli geçim kaynağını tarım ve hayvancılık oluşturur. Arazinin dağlık ve eğimli olması sebebiyle tarıma elverişli topraklar dardır. Geniş meraların varlığı nedeniyle ilçede daha çok koyun ve keçi besiciliği gibi küçükbaş hayvancılık yapılır. Çekerek Irmağı başta olmak üzere akarsu kenarlarındaki düzlüklerde tarımsal faaliyetler yürütülerek arpa, buğday, nohut, mercimek, soğan ve şekerpancarı gibi ürünler yetiştirilmektedir.
Mühendislik Harikası Çekerek Barajı ve Turizmin Yeni İncisi Lavanta Adası
Çekerek Barajı, su toplama ve kapasite açısından Türkiye genelindeki barajlar arasında 10. sırada yer alan devasa bir yatırımdır. Elektrik üretiminde önemli bir yer tutmayan baraj, temel olarak sulama ve taşkınları önleme amacıyla inşa edilmiştir. Baraj gölünün uzunluğu 37 kilometreye ulaşırken, set eni ise 15 kilometreyi bulmaktadır. Barajın yapımıyla birlikte 4 köy tamamen haritadan kalkmış, 8 köyün arazisi ise kısmen su altında kalmıştır.
Çekerek Barajı'nın su tutmaya başlamasının ardından baraj gölü içerisinde irili ufaklı çeşitli yarımadalar ve adacıklar oluşmuştur. Bu özel yarımadalardan birisi Orman Bakanlığı tarafından koruma altına alınarak yeniden düzenlenmiştir. Proje kapsamında yarımadanın tamamına çok sayıda lavanta fidesi dikilerek bölge estetik bir çehreye kavuşturulmuştur. Masmavi baraj sularının ortasında adeta mor bir vaha gibi yükselen "Çekerek Lavanta Adası", doğal güzelliği ve büyüleyici kokusuyla bölgenin en önemli turizm cazibe merkezi haline gelmiştir.