Çayönü Höyüğü'nün Konumu ve Coğrafi Yapısı
Çayönü Höyüğü (ya da Çayönü Tepesi), Diyarbakır il merkezinin kuzeybatısında, Ergani ilçesinin 7 km güneybatısında yer alan Sesverenpınar köyü yakınlarında konumlanmış tarihi bir höyüktür. Yaklaşık 4,5 metre yükseklikte, 160 x 350 metre boyutlarında yayvan ve geniş bir tepe üzerinde bulunan bu yerleşimin hemen güneyinden Boğazçay Deresi geçmektedir. Tarihi alana ulaşım, Diyarbakır il merkezinin kuzeybatısındaki Ergani ilçesine bağlı olan Sesverenpınar köyü üzerinden kolaylıkla gerçekleştirilmektedir.
Neolitikleşme Sürecinin En Önemli Tanığı
Çayönü, bilinen neolitik yerleşmelerin birçoğundan çok daha geniş kapsamlı arkeolojik kazı çalışmalarının yürütüldüğü son derece kritik bir merkezdir. Bu höyük, insanlığın yerleşik avcı-toplayıcılıktan tarım yapan ve hayvan yetiştiren yerleşik bir topluma geçiş sürecini kesintisiz bir silsile halinde sunmaktadır. İyi korunmuş mimari kalıntıları sayesinde bu gelişim aşamaları net bir şekilde izlenebilmekte; elde edilen bulgular yerleşim planları, günlük yaşam ve neolitik dönemin sosyal yapılanışı hakkında paha biçilmez bilgiler sağlamaktadır.
Arkeolojik Kazıların Tarihçesi
Çayönü Höyüğü, ilk kez 1963 yılında İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi'nin ortaklığında gerçekleştirilen “Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları” karma projesinin yüzey araştırmaları esnasında keşfedilmiştir. Kazı çalışmaları ise 1964 yılında Halet Çambel ve Robert J. Braidwood başkanlığında başlatılmış, 1968 yılından itibaren ise Mehmet Özdoğan başkanlığında sürdürülmüştür. İlerleyen yıllarda Alman Karlsruhe Mimarlık Enstitüsü ve Roma Üniversitesi'nin de katkı sunduğu kazı çalışmaları, bölgede yaşanan terör olayları sebebiyle 1992 yılında sona erdirilmiştir. Toplamda on altı kazı mevsimi boyunca höyüğün 4.654 metrekarelik geniş bir alanı gün ışığına çıkarılmıştır.
Tarihsel Tabakalar ve Yaşam Biçimi
Tepede Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ'dan Orta Çağ'a kadar kesintisiz bir yerleşimin varlığı kabul edilmektedir. Mimarisine göre sınıflandırılan yapı evrelerinde; Yuvarlak Planlı Çukur Yapılar (MÖ 8.200 - 7.400), Izgara Planlı Yapılar (MÖ 7.400 - 7.100), Kanallı Yapılar (MÖ 7.100 - 7.000), Taş Döşemeli Yapılar (MÖ 7.000 - 6.600), Hücre Planlı Yapılar (MÖ 6.600 - 6.300) ve Geniş Odalı Yapılar (MÖ 6.200 - 6.000) evreleri tespit edilmiştir. Avcı-toplayıcılıktan üretimciliğe geçişin izlendiği bu süreçte; yaban domuzu, koyun ve keçinin evcilleştirildiği, yabani emmer, einkorn buğdayı ve mercimek gibi tarım ürünlerinin yetiştirilip tüketildiği doğrulanmıştır.