Çarıksaraylar Coğrafyası ve Genel Özellikleri
Çarıksaraylar, Isparta ilinin Şarkikaraağaç ilçesine bağlı bir beldedir. Akdeniz Bölgesi'nde yer alan beldenin rakımı 1276 metredir. Çarıksaraylar; Isparta il merkezine 120 km, Şarkikaraağaç ilçe merkezine 7 km, Konya il merkezine ise 113 km uzaklıkta bulunmaktadır. Coğrafi konum olarak kasaba, Sultan Dağları'nın güney kesimi ile sınır durumundadır.
İsim Kökeni ve İlk Tarihsel Kayıtlar
Kasabanın ismi olan Çarıksaray, Akşehir'de ikamet eden Bayat aşiretinin "Çarıklar" kolundan gelmektedir. İsmin sonuna eklenen "Saray" takısı ise çevre köylere kıyasla arazi darlığı nedeniyle ilk kez iki katlı evlerin tercih edilmesinden kaynaklanmıştır. Osmanlı Devleti arşivlerinde ilk kez Fatih Sultan Mehmed Dönemi'nde (1475-1481 arası) yazılan kayıtlarda geçen Çarıksaraylar, Kara Ağaç Nahiyesi'nin mezraası ve 40 pare karyesiyle birlikte toplam 51 yerleşim yerinden biri olarak kaydedilmiştir. Kurulduğu dönemde küçük bir köy olan yerleşimin 1475 yılındaki ilk Mufassal Defter kayıtlarında hane sayısı 12 olarak belirtilmiştir. 1501 tarihli 2. Mufassal Defteri kayıtlarına göre hane sayısı 10'a düşmüştür. Bu tarihte Çarıksaray köyü sakinlerinin ödediği öşür bedelleri; küçükbaş hayvanlar (ağnam) için 55 akçe, koyun (ganem) için 100 akçe, yulaf için 25 akçe ve keten için 20 akçe olarak kaydedilmiştir.
Tarihsel Büyüme ve Mahallelerin Birleşmesi
16. yüzyıla (1567'li yıllara) kadar Çarıksaray, Süvar ve Saraycık yerleşimlerinin hane ve nüfus kayıtları ayrı ayrı tutulmuştur. Bu tarihlerde Ömercik köyü içinde yer alan Bayat, Yaka-köy, Ulu ve Çarık dahil olmak üzere Süvar ile birleşerek tek bir Çarıksaray yerleşimi haline gelmiş ve büyümüştür. 1522 yılında 4 hane ve 5 neferi bulunan Çarık karyesi, Saraycık ile birleşmiş; 1522'de 11 hane ve 13 neferli olan bu yapı, birleşmenin etkisiyle 1567 yılında 15 hane ve 24 nefere yükselmiştir. 1839 yılı kayıtlarına göre 3 mahalleden oluşan Çarıksaray, henüz köy durumundadır. Kara Ağaç Nahiyesi'nin en yaşlılarının yer aldığı ilk mahalle olan Ulu Mahallesi'nde o tarihte 87 hanede 213 nefer yaşamaktadır.
Milli Mücadele Yılları ve Hasan Hüseyin Efe
Milli Mücadele döneminde Çarıksaraylar'dan Kuvayimilliye'ye katılım oranı oldukça yüksektir. Kuvayimilliye hareketine katılan Çarıksaraylı Hasan Hüseyin Efe, komuta ettiği 210 nefer ve 80 süvari ile birlikte Konya'da çıkan Bozkır Ayaklanması'nın bastırılmasında önemli bir rol oynamıştır. Hasan Hüseyin Efe, daha sonra Hafız İbrahim Demiralay'ın tavsiyesiyle cepheye sevk edilmiştir. Ancak cephedeki Demirci Mehmet Efe ile anlaşamayarak Şarkikaraağaç'a geri dönmeye ve isyan etmeye teşebbüs etmiştir. Bu gelişme üzerine yolda yakalanarak hapse atılmıştır.