Canayer Kalesi (veya Canayer Buzluca Kalesi), Trabzon ilinin Araklı ilçesine bağlı Zanayer (eski adı) veya günümüzdeki adıyla Buzluca köyünde konumlanmaktadır. Tarihi kalesiyle bölge yerleşiminde tarihi belirleyici unsur olan bu yapı, Kalecik'teki Kalecik Kalesi'nin bir uzantısı niteliğindedir.
Kalenin Tarihi ve Roma Dönemi Savunma Hattı
Tarihi kaynaklarda Sürmene'den ilk defa bahseden kişi Arrianus'tur. Arrianus'un MS 131-132 yıllarında yazdığı tahmin edilen 'Periplo' adlı eserinde, Trabzon'un yaklaşık 33 km doğusundaki bir Roma askeri istasyonu (kale) olarak kurulmuş bulunan Sürmene/Hyssus'dan bahseder. Burası, Roma'nın doğu sınırını korumakla görevlendirilen 15. Lejyon Apollonaris'in konumlandırıldığı bugünkü Gümüşhane'ye bağlı Sadak köyü (Satala) ile sahili bağlayan en kısa tabii yolun ucunda ve Hyssus/Karadere nehrinin ağzındaki tabii liman sahilindedir. İmparator Hadrianus (MS 117-138) zamanına kadar Satala'dan Trabzon'a direkt bir yol olmadığı düşünüldüğünde, muhtemelen İmparator Trajan zamanında kurulmuş olan bu kalenin Roma'nın doğu hudutlarını savunmak amacıyla inşa edildiği anlaşılmaktadır.
Bizans Dönemi ve İkmal Merkezi Rolü
Altıncı yüzyılda Bizans'ın doğu sınırının Rize'nin hemen doğusuna kadar gerilemesinden sonra Sürmene'nin stratejik önemi daha da artmıştır. İmparator I. Justinianus (MS 527-565) dönemindeki Lazika Savaşı esnasında ve daha sonra Herakleios zamanında (MS 610-641) gerçekleştirilen İran seferlerinde Sürmene bölgesi önemli bir askeri ikmal merkezi olarak kullanılmıştır. Bu dönemdeki Sürmene (Sousourmanıa / Sussarmia) yerleşiminin yerini Araklı Burnu üzerindeki Buzluca/Canayer'deki harabeler belirlemektedir.
Günümüzdeki Durumu
Bugün Araklı çarşısının güney batı kenarındaki kale harabesi, Sürmene'nin ilk kurulmuş olduğu bu tarihi dönemi belirlemektedir. Bu antik kalıntılar, Trabzon ilindeki arkeolojik sitler ve kaleler arasında yer almaktadır.