Ayanis Kalesi'nin Tarihi ve Coğrafi Konumu
Ayanis Kalesi, Van iline 35 kilometre mesafede konumlanan Ayanis Köyü’nün kuzeybatısındaki bir tepe üzerinde kurulmuştur. Van Gölü’nün doğusunda yer alan kale, doğu-batı doğrultusunda uzanan 150 metre genişliğinde ve 400 metre uzunluğundaki bir tepelik alanda imar edilmiştir. Van Gölü'nden 225 ila 250 metre, deniz seviyesinden ise 1866 metre yükseklikte yer alan bu görkemli Urartu yerleşimi, bölgenin en önemli tarihi zenginliklerinden biridir.
Urartu Dönemi İnşası ve Yazıtlar
Urartu tarihi açısından büyük önem taşıyan kale, arkeolojik veriler ve kalede bulunan çivi yazılı kitabeye göre MÖ 645-643 yılları arasında yaptırılmıştır. Kitabede yer alan ifadelere göre kale, Argişti'nin oğlu II. Rusa tarafından Tanrı Haldi için inşa ettirilmiştir. Tapınağın ön cephesinde yer alan ve Urartu’nun en uzun üçüncü yazıtı olma özelliğini taşıyan 16 metrelik kitabe, kralın askeri seferleri sonucunda Assur, Targuni, Etiuni, Tablani, Kainaru, Hate (Hitit ülkesi), Muşki (Frig ülkesi) ve Şilukuni gibi düşman ülkelerden getirdiği insanları bu kale çevresindeki dış kente yerleştirdiğini aktarmaktadır.
Benzersiz Mimari Özellikler ve Çekirdek Tapınak
Ayanis Kalesi iki sur duvarıyla çevrelenmiş olup, girişi güney ve güneydoğu yönündeki anıtsal kapılarla sağlanmaktadır. Kale surlarının güney temelleri nitelikli andezit taş bloklarından örülürken, doğu duvarlarında kaba bırakılmış kireçtaşı bloklar kullanılmıştır; bu durum Urartu mimarlarının cephe mimarisine verdiği önemi gösterir. Kalenin en yüksek noktasında yer alan kare planlı çekirdek tapınak alanı ve cella bölümü, Urartu sanatı için bir ilki barındırır. Andezit taş duvarlar üzerine taş oyma (intaglio) tekniği kullanılarak işlenmiş tanrı figürleri, fantastik yaratıklar ve rozet motifleri ile alabaster taşından yapılmış sfenks, arslan ve fantastik kuş motifli platform benzersiz bir sanatsal işçilik sunmaktadır.
Zengin Arkeolojik Buluntular
1989 yılından bu yana yürütülen kazı çalışmalarında kalede çok sayıda kıymetli eser gün yüzüne çıkarılmıştır. Kalenin güneybatısındaki depo binalarında, üzerlerinde içerisindeki malzemenin miktarını ve cinsini bildiren çivi yazısı ve hiyeroglifler bulunan 115'ten fazla büyük depolama küpü (pithos) ve tahıl dağıtımında kullanıldığı düşünülen 2.20 metre uzunluğunda taş bir kanal bulunmuştur. Ayrıca payeli salon ve depo odalarından çıkarılan demir kapı sürgüsü, çok sayıda bronz ve demir çivi, mızrak ucu, ok ucu, kılıç, kalay kaplı miğferler ve 1 metre çapındaki görkemli arslan başlı kalkan gibi törensel ve askeri eserler, Urartu krallığının askeri ve dini yaşamına ışık tutmaktadır.