Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 134. maddesi uyarınca; Atatürkçü düşünceyi, Atatürk ilke ve inkılâplarını, Türk kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini bilimsel yoldan araştırmak, tanıtmak ve yaymak amacıyla 17 Ağustos 1983 tarihinde kurulmuştur. Kurumun yasal varlığı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile güvence altına alınmış olup, kamu tüzel kişiliğine sahip bir kuruluştur. Kurum, idari olarak Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı olup merkezi Ankara'da yer almaktadır.
Anayasal Yapısı ve Bağlı Alt Kurumlar
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın ilgili maddesi doğrultusunda, Atatürk'ün manevi himayelerinde ve Cumhurbaşkanının gözetim ve desteğinde faaliyetlerini yürüten Yüksek Kurum, Cumhurbaşkanının görevlendireceği bir bakana bağlıdır. Kurum bünyesinde bilimsel araştırmaları gerçekleştiren ve denetlenen dört ana alt kurum bulunur. Bu kurumlar; Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı'dır. Ayrıca, 2876 Sayılı Kanun ile kurum çalışanlarının görev tanımları ve özlük hakları yasal olarak düzenlenmiştir.
Kurum Başkanları ve Yönetim Tarihi
Yüksek Kurumun idari yönetiminde kuruluşundan günümüze kadar çeşitli başkanlar görev almıştır. Kurumun kurucu başkanı, 11 Ağustos 1983 ile 1 Ocak 1991 tarihleri arasında görev yapan Suat İlhan'dır. Sonraki dönemlerde sırasıyla Utkan Kocatürk, Reşat Genç, Sadık Tural, Bahaeddin Yediyıldız, Derya Örs, vekaleten ve asaleten Muhammet Hekimoğlu ve Yüksel Özgen başkanlık yapmıştır. Günümüzde kurum başkanlığı görevini 25 Haziran 2023 tarihinden itibaren yeniden göreve başlayan Prof. Dr. Derya Örs yürütmektedir.
Bütçe ve Prestijli Ödüller
Kurum, Türk tarihi ve kültürü araştırmalarının yanı sıra Atatürk Uluslararası Barış Ödülü faaliyetleri ile de bilinmektedir. Genel bütçe verilerine göre kurumun 2020 yılındaki yıllık bütçesi 15.610.000 ₺ olarak kaydedilmiştir. Kurum, bilimsel yollarla Türk kültür değerlerini araştırma ve tanıtma hedefini anayasal güvence altında sürdürmeye devam etmektedir.