Anadolu'nun İlk Şehir Devleti: Arslantepe Höyüğü
Arslantepe Höyüğü veya tarihsel adıyla Melid, Malatya'nın 7 km kuzeydoğusunda, Orduzu Beldesi'nde yer alan Türkiye'nin en büyük höyüklerinden biridir. Karakaya Baraj Gölü'nün batısında konumlanan yerleşim alanı, 30 metre yüksekliğindeki kültür dolgusu ile 4,5 hektarlık geniş bir alana yayılmaktadır. MÖ 6000 yılından MS 11. yüzyıla kadar kesintisiz şekilde iskan edilen bu görkemli arkeolojik sit alanı, 26 Temmuz 2021 tarihinde düzenlenen 44. Dünya Miras Komitesi toplantısında alınan kararla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir.
Tarih Sahnesinde Melid ve Arkeolojik Kazılar
Bölgedeki ilk kazılar 1932 yılında Louis Delaporte başkanlığındaki Fransız ekip tarafından başlatılmış ve ağırlıklı olarak Geç Hitit devri tabakalarında yürütülmüştür. 1961 yılından itibaren Roma La Sapienza Üniversitesi ekibi tarafından düzenli kazılara devam edilmiş; bu çalışmalar Alba Palmieri ve günümüzde Marcella Frangipane tarafından koordine edilmiştir. Kazılarda MÖ 3600-3700 yıllarına ait yirmiden fazla mezar, altı ev kalıntısı ve küp içerisinde iki çocuk iskeleti keşfedilmiştir. Ayrıca MÖ 3600-3500 yıllarına ait bir tapınak ile MÖ 3300-3000 yıllarına tarihlenen görkemli bir saray yapısı gün yüzüne çıkarılmıştır.
Dünyanın İlk İdari Süreci ve Saray Ekonomisi
Arslantepe, Fırat taşkın sahasının dışında kalması ve bol su kaynaklarına sahip olması sayesinde tarım için son derece elverişli topraklara sahipti. Bu verimlilik, politik, ekonomik ve dini gücü elinde tutan yerel bir hakim sınıfın oluşmasını sağladı. MÖ 4. bin yılın sonlarında kerpiç anıtsal yapıların yer aldığı geniş kentsel alan höyüğün güneybatı yamacına yayılmıştır. Saray kompleksinde bulunan çok sayıda silindirik mühür, malların depolanması ve nakliyesinde kullanılmış olup dünyadaki ilk organize idari sürecin somut kanıtlarını sunmaktadır. Komplekste arsenikli bakır alaşımlı, gümüş kakmalı silahlar ve MÖ 2900 yılına tarihlenen bir kral mezarı da bulunmuştur.
Hitit Etkisi, Asur İstilası ve Görülmesi Gereken Eserler
MÖ 2000 yılından itibaren Hitit İmparatorluğu'nun etkisi altına giren kent, Hitit Kralı I. Şuppiluliuma'nın Mittani başkenti Washukanni'ye düzenlediği seferde üs olarak kullanılmıştır. İmparatorluğun çöküşünün ardından Geç Hitit döneminde Kammanu (Melid) Krallığı'nın başkenti olan yerleşim, Asur belgelerinde Melid olarak adlandırılmıştır. Kent, Asur İmparatoru II. Sargon tarafından ele geçirilip yağmalandığı MÖ 712 yılına kadar zenginliğini korumuş, bu tarihten MS 5. yüzyıla kadar ıssız kalmıştır. MS 5. ve 6. yüzyıllarda bir Roma köyü, ardından da Bizans nekropolü olarak kullanıldıktan sonra MS 11. yüzyılda tamamen terk edilmiştir. Kazılarda bulunan iki aslan ve bir kral heykeli Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde, Kral Tarhunza heykeli Malatya Müzesi'nde, diğer eşsiz buluntular ise Arslantepe Açık Hava Müzesi'nde sergilenmektedir.