Geç-Hitit ve Roma Döneminden Bizans'a Ulaşan Bir Miras
Andaval Kilisesi, Niğde'ye bağlı Aktaş beldesinde yer alan ve kökleri Geç-Hitit yerleşimi ile Roma döneminin önemli merkezlerinden olan Antik Tyana kentinin uzantısı olarak kabul edilen tarihi bir yapıdır. Kaynak metinde MÖ 8. yüzyılın başlarına tarihlendiği belirtilen bu yapı, geç antik dönemde İstanbul'dan Kilikya'ya giden yol üzerinde stratejik bir istasyon görevi üstlenmiştir. Bizans dönemine ait olan kilise, bölgenin tarihi derinliğini ve kültürel geçişlerini günümüze taşıyan en önemli sembollerden biridir.
Seyyahların Gözünden Tarihçesi ve Helena Bağlantısı
Kilise hakkındaki ilk yazılı belgelerden biri, W. J. Hamilton'ın 1842 yılında yayımlanan seyahatnamesine dayanmaktadır. Hamilton, seyahatnamesinde eski Andaval'daki bu kilisenin imparator Konstantinos'un annesi Helena'ya adanmış bir tapınak olduğunu aktarmaktadır. Tarihi kayıtlarda Andavilis, Addaualis ve Ambavalis gibi isimlerle de anılan yerleşimdeki bu kilise, 1977 yılına kadar sağlam bir şekilde ayakta kalmış ve bu tarihe kadar büyük olasılıkla köylüler tarafından depo olarak kullanılmıştır.
Patlama, Restorasyon ve Yeniden Canlanış
1977 yılında tescil edilen kilise, tescil edildikten bir süre sonra meydana gelen yıkıcı bir patlama nedeniyle büyük zarar görmüş ve uzun süre bakımsız kalmıştır. Yapının kurtarılması amacıyla ilk kazı ve restorasyon çalışmaları, 1996 yılında Niğde Müzesi ve Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümünden Prof. Dr. Sacit Pekak işbirliğiyle başlatılmıştır. Gerçekleştirilen bu titiz çalışmaların ardından, tarihi kilise yakın zamanda restore edilerek yeniden turizme kazandırılmış ve ziyaretçilerin hizmetine sunulmuştur.
Mimari Yapısı ve 9. Yüzyıl Freskleri
Bazilika plan şemasına göre tüf taşlardan inşa edilen kilise, kareye yakın dikdörtgen bir plana sahiptir. Üç neftli naosu içten içe 12 metre uzunluğunda ve 12.20 metre genişliğindedir. Yapının kuzey ve güney duvarları tamamen, doğu ve batı duvarları ise büyük oranda yıkılmış durumdadır; bu sebeple örtü sistemi de ayakta değildir. Günümüzde kilisenin yalnızca orta nefi ve kuzey duvarı ayakta durmaktadır. Kilisenin en dikkat çekici yönlerinden biri de, orta nefin kuzey duvarında yer alan ve MS 9. yüzyılda yapılmış olan fresklerin günümüze kadar nispeten sağlam bir şekilde ulaşmış olmasıdır.
Andaval Kilisesi'ne Ulaşım
Eski adı Andaval olan ve eski bir Rum köyü niteliği taşıyan Aktaş beldesinde konumlanan kilise, Niğde il merkezine yaklaşık 15 kilometre mesafede bulunmaktadır. Ulaşım açısından son derece elverişli bir konumda yer alan yapı, Niğde-Kayseri tren ve kara yolunun hemen paralelinde uzanmaktadır.