Antik Çağlardan Günümüze Alaçam'ın Köklü Tarihi
Samsun ilinin batısında; Yakakent, Vezirköprü, Bafra ilçeleri ve kuzeyden Karadeniz ile çevrili olan Alaçam, tarihi boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış seçkin bir yerleşim yeridir. Modern tarihçiler tarafından Zaliche antik yerleşimi ile ilişkilendirilen ilçe, Bizanslı coğrafyacı Hierokles'in 6. yüzyılda kaleme aldığı Sinekdimos adlı eserinde "dağ ormanlarının yakınındaki kasaba" anlamında Saltos Zalihis adıyla anılmıştır. Uluçay'ın (Zale'cus) kıyısında kurulu kasaba, Türklerin egemenliğine girene kadar önemli bir piskoposluk merkezi işlevi görmüştür. Danişmentlilerce fethedilerek Tralköy adını alan yerleşim, Selçuklu döneminde Uluköy, 1385'te İlhanlılar döneminde ise Alaçam adını almıştır. Candaroğulları ve Eretna Beyliği'nin ardından 1398'de Osmanlı hakimiyetine giren yerleşim, 1 Eylül 1944'te Samsun'un sekizinci ilçesi olmuştur.
Eşsiz Mimarisiyle Tarihi Alaçam Evleri
Alaçam'ın merkezinde yer alan Çeşme, Karşıyaka ve Yenicami mahallelerini kapsayan kentsel sit alanı içerisinde 61 adet tescilli tarihi yapı bulunmaktadır. Büyük çoğunluğunu konutların oluşturduğu bu tescilli yapılar arasında ayrıca 1 cami, 1 çeşme, 1 hamam ve 3 iş yeri yer almaktadır. Mimarisiyle göz dolduran yapıların yapılış tarihleri tam olarak bilinmese de plan özellikleri, pencere sövelerindeki eğrisel söve başlıkları, merdiven tipleri ve Osmanlı Barok üslubunun zarif izleri incelendiğinde, bu konakların büyük bir kısmının 1890'lı yıllarda inşa edildiği tahmin edilmektedir. İç mekanlarında ıslak hacimler barındıran ve sofalarında gösterişli lavabolar bulunan bu yapılar, Osmanlı döneminin sivil mimari estetiğini günümüze taşımaktadır.
Sivritepe Höyüğü ve Kalesi
Alaçam'ın Karşıyaka Mahallesi'nde, şehre hakim doğal bir tepe üzerinde yer alan Sivritepe Höyüğü ve Kalesi, ilçenin en eski yerleşim alanı olarak öne çıkmaktadır. Yapılan arkeolojik araştırmalarda höyük üzerinde ve çevresinde yoğun seramik, kiremit ve kemik parçaları tespit edilmiştir. Tepeyi çevreleyen kale surlarının yaklaşık 30×60 metre genişliğindeki sınırları, özellikle kuzey ve doğu yönlerinde belirgin şekilde korunarak günümüze ulaşmıştır. Sivritepe'de gerçekleştirilen incelemeler; İlk ve Orta Tunç Çağı, Demir Çağı, Helenistik Çağ ve Orta Çağ'a uzanan kesintisiz bir yerleşim tarihini gözler önüne sermektedir. Ayrıca Cumhuriyet'in ilanından sonra bu tepeye sacdan yapılmış bir Atatürk heykeli dikilmiş olup, her yıl geleneksel olarak davullar ve zurnalar eşliğinde Sivritepe Keşkek Günü şenlikleri düzenlenmektedir.
Doğal Güzellikler: Geyikkoşan Mesire Yeri ve Dürtmen Yaylası
Alaçam'ın turistik ve doğal çekim merkezlerinin başında, ilçe merkezinin 2 km kuzeyinde yer alan Geyikkoşan mesire alanı gelmektedir. Geniş kumsalı, ulu çınar, kavak ve taflan ağaçlarından oluşan korusuyla büyüleyen bu alan, adını sınırları içindeki Geyikkoşan Baba Türbesi'nden almaktadır. Efsaneye göre geyikleri evcilleştirip çift süren bu ulu zat adına her yıl 6 Mayıs'ta Hıdırellez Şenlikleri düzenlenmekte ve Türkiye genelinden pehlivanların katıldığı yağlı güreş müsabakaları gerçekleştirilmektedir. İlçenin güneyinde, Vezirköprü sınırında yer alan 1.665 metre rakımlı Dürtmen Yaylası da zengin ormanları ve doğal güzellikleriyle hayranlık uyandıran bir diğer mesire yeridir. Bu eşsiz doğal alanlar, yerel ekonomiyi canlandıran arıcılık, pirinç ve lahana üretimi gibi tarımsal faaliyetlerle birleşerek ilçenin değerini artırmaktadır.
Koruma Altındaki Değer: Kum Zambağı
Alaçam ilçesi Geyikkoşan sahilinde geniş bir alanda görülebilen Kum Zambağı, bölgenin en nadide doğal zenginliklerindendir. Çok yıllık, soğanlı, genişçe uzun şeritsi yapraklı, yaklaşık 40-45 cm boyunda ve beyaz çiçekli bir bitki olan kum zambağının çiçek sayısı 3 ile 15 arasında değişmektedir. Çiçeklenme dönemi ağustos-ekim ayları arasında gerçekleşen bu özel bitki, tüm Akdeniz ülkelerinde ve Karadeniz'in güney kıyılarında yetişmektedir. Türün nesli günümüzde tehlike altında olup, Türkiye'de bulunan zambakların ülke dışına çıkarılması suç teşkil etmektedir. Türe yönelik en önemli tehdidi kıyı bölgelerinde hızla yayılan yazlık konutlar oluşturmaktadır.
